Zapamiętywanie japońskich znaków stanowi jedną z lepiej znanych trudności w nauce japońskiego dla początkujących. Aby ułatwić wkuwanie, możemy wyróżnić rodzaje kanji, które powiedzą nam, skąd dany znak się wziął i co oznacza. Klasyfikacja, którą Wam tu pokażę, nazywa się rikusho (六書, dosłownie “sześć zapisków”). Została ona wymyślona ok. 100 r. n.e. przez chińskiego uczonego imieniem Xu Shen. Nie traktujcie jej jako oficjalnej, naukowej klasyfikacji, a jedynie jako wskazówkę w nauce japońskiego.
Podział znaków pod względem ich budowy prezentuje się następująco:
Piktogramy
Pierwszą grupę znaków stanowią 象形文字 (shōkei moji), czyli piktogramy. Powstały one jako uproszczone rysunki fizycznie istniejących przedmiotów. I rzeczywiście, jeśli zmrużycie oczy, to w 木 zobaczycie drzewo, w 口 usta, a w 山 – górski szczyt. Czasami jednak dojrzenie odpowiedniego kształtu wymaga więcej wysiłku. Więc jeśli znak 鳥 nie przypomina Wam ptaka, spójrzcie, jak wyglądał on w swojej pierwotnej wersji, tysiące lat temu:
Ideogramy
Ideogramy proste (指事文字, shiji moji) oraz złożone (会意文字, kaii moji), jak nazwa wskazuje, przedstawiają nam różne idee. Ich zadaniem jest więc przekazać znaczenie tych wszystkich niematerialnych konceptów, których nie możemy po prostu narysować, za pomocą symboli. Bo jak inaczej wyrazić pojęcia tak abstrakcyjne, jak kierunki: góra i dół? To zadanie biorą na siebie ideogramy proste: 上 i 下. Widzicie, że wyglądają jak strzałki w górę i w dół?
Ideogramy złożone zaś działają jak swego rodzaju rebusy. Składają się z różnych znaków, z których każdy dokłada swoje znaczenie do układanki. Po ich połączeniu otrzymujemy nowe znaczenie. Na przykład znak 森 składa się z wielu drzew, więc oznaczać będzie las. Z kolei znak oznaczający odpoczynek (休) tworzą części oznaczające człowieka oraz drzewo. Bo co robi człowiek pod drzewem, jeśli nie odpoczywa?
Znaki fonetyczno-ideograficzne
Znaki fonetyczno-ideograficzne (形声文字, keisei moji) składają się z dwóch elementów i stanowią większość występujących w języku japońskim kanji. Jeden z nich sugeruje jego znaczenie. Drugi zaś pochodzi od wymowy danego znaku w dawnym języku chińskim. Podam Wam przykład: wymową on’yomi dla znaków 化 (zmiana), 花 (kwiat), 靴 (buty) jest ka. Możemy to poznać po tym, że zawierają w sobie znak 化, który sugeruje nam właśnie taką wymowę. Ich znaczenia poznamy dzięki elementom ⺾ oznaczającym roślinność i 革 oznaczającym skórę. Dlatego jeśli zobaczycie znaki 清, 晴, 静 i 精, możecie zapamiętać, że mają tę samą wymowę sino-japońską (on’yomi) co 青, czyli sei.
Pochodne i zapożyczenia
Ostatnie dwie kategorie to pochodne (転注, tenchū) i zapożyczenia fonetyczne (仮借, kasha). Zajmują się innymi aspektami znaku niż pierwsze cztery z wyżej wymienionych, dlatego nie traktujcie ich jak osobne rodzaje kanji. Jeden znak może być więc częścią więcej niż jednej kategorii. Zarówno pochodne jak i zapożyczenia to bardziej wytłumaczenia etymologii niż funkcji znaków, dlatego potraktujcie je jako ciekawostkę.
Pochodne to znaki, które z biegiem czasu rozszerzyły swoje znaczenie poprzez skojarzenia. Na przykład znak 楽 początkowo symbolizował jedynie instrument muzyczny. Jednak gdy słuchamy muzyki jest nam przyjemnie, dlatego z czasem znak ten zaczął oznaczać właśnie przyjemność.
Zapożyczenia fonetyczne z kolei to jeszcze dziwniejszy przypadek. Na przykład znak 豆, przypominający rysunek jakiejś wazy, pierwotnie oznaczał właśnie jakiegoś rodzaju naczynie. Jednak słowo “fasola” w dawnym chińskim brzmiało podobnie do nazwy pojemnika, dlatego znak ten oznacza dziś właśnie rośliny strączkowe.
I tak właśnie starożytni patrzyli na rodzaje kanji. Jak widzicie, choć ta klasyfikacja może wydawać się Wam specyficzna, poznanie jej na pewno poszerzy Waszą wiedzę o piśmie japońskim.
