Wstęp do historii pisma w Japonii
Pismo japońskie
Japończycy początkowo, to jest jeszcze długo przed powstaniem Polski nie posługiwali się pismem, choć zetknęli się z nim, poprzez Chiny i Koreę (królestwo Baekje) już w I wieku n.e. Jednak dopiero około V w. w okresie Kofun chińskie znaki zaczęły być szerzej stosowane w samej Japonii. Oczywiście „szerzej” nie oznacza, że posługiwano się nimi tak jak dzisiaj, kiedy to znacząca większość osób potrafi pisać i czytać. W tamtych czasach tylko uprzywilejowane grupy były piśmienne.
Początki pisma japońskiego
Gdy poznano chińskie znaki minęło jeszcze trochę czasu zanim zaczęto ich używać do zapisu języka japońskiego. W końcu powstał system zapisu z użyciem klasycznego chińskiego tzw. Kanbun. Reprezentatywnym utworem powstałym w 712 r. i zapisanym w kanbunie jest Kojiki, czyli rzekomo oficjalna historia Japonii. Jako że jednak japoński bardzo różni się od chińskiego (m.in. szykiem zdania gdzie czasownik stoi na końcu, a także sposobem tworzenia form gramatycznych) to około VIII w. wprowadzono system, który używał znaków chińskich jedynie w funkcji fonetycznej. Oznacza to, że znaczenie miało to jak dany znak się czyta, a nie co sam w sobie oznacza. System ten nazywa się man’yōgana. Problemem jednak było to, że jeden i ten sam dźwięk mógł być zapisany różnymi znakami, co komplikowało odczytywanie tekstów. Przykładem tekstu zapisanego tym systemem jest zbiór japońskiej poezji Man’yōshū (万葉集).
Kanbun a man’yōgana
Przykładowy zapis tekstu w kanbunie:
- 我登山 – wspinam się na górę.
Zapis w zgodzie z chińską gramatyką. Jednak dzięki technice odczytu kanbun Japończycy byli w stanie przearanżować porządek słów i zrozumieć znaczenie po japońsku.
Przykładowy zapis tekstu w man’yōgana:
- 和多志波也麻延伊伎麻須 – Jadę w góry
Zapis korzystał ze znaków chińskich tylko w kontekście fonetycznym, dlatego całość czyta się: watashi wa yama e ikimasu, mimo że znaki same z siebie mogą oznaczać coś innego. Zresztą nie ma tutaj nawet nigdzie znaku na „górę”. Co więcej, nie był to zapis ustandaryzowany, więc można było sobie wybrać, który znak się użyje do którego dźwięku, co powodowało trudności w odczytywaniu.
Hiragana i katakana
W okresie Heian (794 – 1185) w ramach jeszcze większego dopasowania pisma do języka japońskiego powstała hiragana i katakana. Hiraganę stworzono poprzez uproszczenie wówczas najbardziej popularnych znaków kanji. Posługiwały się nią głównie kobiety z dworu japońskiego, dlatego oryginalnie była nazywana onnade (onna oznacza kobietę).
Hiraganą zapisujemy przede wszystkim:
- odmienialne końcówki wyrazów, np. る w 作る (tsukuru – przygotować) czy い w 黒い (kuroi – czarny)
- partykuły (czasem zwane cząstkami), które działają trochę jak polskie przypadki, bez nich zdanie brzmi jak „kali jeść kali pić”.
- furiganę, czyli małą hiraganę pisaną nad znakami kanji w celu ich odczytania
- wyrazy z różnych względów zwykle niepisane w kanji, np. これ (kore – to)
Najbardziej rozpoznawalnym dziełem zapisanym w hiraganie jest Genji Monogatari, którego autorką jest Murasaki Shikibu.
Katakanę z kolei stworzyli mnisi buddyjscy. Wyodrębnili ją z elementów składowych znaków chińskich. Można powiedzieć, że poszli na skróty i z bardziej złożonych znaków zapisali tylko ich część, co nazwano katakaną. Katakaną zapisujemy przede wszystkim:
- wyrazy zapożyczone z innych języków, np. レストラン (resutoran – restauracja)
- obce nazwy własne, np. ワルシャワ (warushawa – Warszawa)
- wyrazy dźwiękonaśladowcze, np. ワンワン (wan-wan – hau hau – dźwięk wydawany przez psy)
- nazwy gatunkowe roślin i zwierząt, np. バラ (bara – róża)
- słowa na które chcemy zwrócić uwagę czytelnika, czyli takie które w polskim mogłyby być zapisane w tekście np. kursywą
Przykładowe zdanie zapisane w hiraganie:
- わたしはやまへいきます – jadę w góry
Przykładowe zdanie zapisane w katakanie:
- ワタシハヤマヘイキマス – jadę w góry
Oba powyższe zdania czyta się tak samo jak i wcześniejsze zdanie w systemie man’yōgana: watashi wa yama e ikimasu.
Hiragana, tak jak i katakana składa się z 46 podstawowych znaków. Oba te systemy nazywane są sylabariuszami, a nie alfabetem z tego względu, że składają się z samych sylab (poza jednym wyjątkiem). Kana to z kolei nazwa zbiorcza na hiraganę i katakanę.
Reforma znaków kanji
W erze nowożytnej, począwszy od epoki Meiji (1868-1912) Japonia zaczęła się modernizować, zapożyczała więcej słów z obcych języków i poprzez to częściej używano katakany. Po drugiej wojnie światowej (1946) Ministerstwo Edukacji przeprowadziło reformy, uproszczono kanji i stworzono listę chińskich znaków codziennego użytku, tzw. Tōyō kanji. Ich liczba początkowo wynosiła 1850 znaków, ale w późniejszych latach uzupełniano listę. Najpierw zwiększono ją do 1945 znaków w 1981 r. i zmieniono nazwę na Jōyō kanji, a następnie w roku 2010 do 2136 znaków kanji.
Współczesne pismo japońskie
Obecnie japoński jest zapisywany poprzez połączenie ze sobą hiragany, katakany oraz kanji. Okazjonalnie mogą się też pojawić litery z alfabetu łacińskiego (np. Tシャツ – t-shatsu –koszulka, gdzie „T” jest zapisane w alfabecie łacińskim).
Przykładowy zapis zdania współczesnego:
- アニアさんは山へ行きます – Ania jedzie w góry (Ania-san wa yama e ikimasu)
アニア – „Ania” zapisana w katakanie
山 – „góra” zapisana w kanji
行 – rdzeń słowa „iść” zapisany w kanji
Reszta zapisana w hiraganie.
Do tego kanji można czytać na dwa różne sposoby: on’yomi oraz kun’yomi. On’yomi to czytanie chińskie, a dokładniej mówiąc sino-japońskie. Można by powiedzieć, że dawni Japończycy tak słyszeli chiński, dostosowali go do wymowy japońskiej i mamy obecne on’yomi. Z drugiej strony czytanie kun’yomi to czytanie japońskie, bez żadnego związku z chińskimi odpowiednikami.
Przykładowa różnica pomiędzy czytaniem on’yomi a kun’yomi:
- 先生 – sensei (nauczyciel) – czytanie on’yomi
- 生きる – ikiru (żyć) – czytanie kun’yomi
Pomimo że znak 生 w obu słowach jest identyczny to czyta się go na dwa różne sposoby. W pierwszym przykładzie jest to „sei”, a w drugim “i”.
Przyszłość znaków kanji
Choć nie jeden obcokrajowiec marzyłby o zamianie japońskiego pisma na łaciński alfabet rōmaji (czyli ten, który używa się w Polsce) to obecnie nie istnieją absolutnie żadne takie plany. W XIX w. proponowano przejście na alfabet łaciński, ale nie znalazło to powszechnego poparcia. Trzeba pamiętać, że japońskie znaki to nie tylko szybsze rozróżnianie znaczenia często tak samo brzmiących słów, ale także element japońskiej kultury. Ponadto komputeryzacja znacznie ułatwiła posługiwanie się znakami i obecnie w dorosłym życiu najważniejsze jest de facto ich odczytywanie, a nie ręczne zapisywanie. Wszystko to sprawia, że nieprędko wróci temat zamiany japońskiego pisma na pismo w alfabecie łacińskim.
Poczytaj więcej:
Jak Japończycy uczą się kanji?
Ile trwa nauka japońskiego?
